محمود اکبری

زمینه و هدف: با توجه به محدودیت منابع آب و لزوم مدیریت تقاضای آب به‌ویژه در بخش کشاورزی، تدوین راهکارهای مؤثر برای کاهش فشار بر منابع آب ضروری است. پژوهش حاضر با هدف ارائه مدل بهینه‌سازی الگوی کشت در سطح شهرستانی، با تکیه بر شاخص ردپای آب و ملاحظات اقتصادی و زیست‌محیطی صورت گرفت. روش پژوهش: با بهره‌گیری از داده‌های اقلیمی، زراعی و اقتصادی طی دوره 10 ساله، ردپای آب آبی و سبز برای 18 محصول در دو کشت فاریاب و دیم محاسبه شد. سپس بهینه‌سازی الگوی کشت با الگوریتم چندهدفه NSGA-II طراحی شد. دو تابع هدف شامل کاهش نسبت مصرف آب آبی به آب سبز و افزایش سود خالص اقتصادی همراه با قیود امنیت غذایی و زیست محیطی تعریف گردید. یافته‌ها: نتایج نشان داد در الگوهای کشت با آزادی بیشتر، نسبت آب آبی به آب سبز در سطح استان بیش از 35٪ کاهش یافت. در برخی شهرستان‌ها، حجم مصرف آب آبی تا بیش از 60 میلیون مترمکعب کمتر از وضعیت پایه برآورد شد. سطح زیرکشت اراضی فاریاب و دیم به‌ترتیب حدود 25٪ کاهش و بیش از 30٪ افزایش یافت، که منجر به تغییر توازن برداشت از منابع به نفع آب سبز شد. پایداری منابع آب با استفاده از شاخص کمبود آب آبی (BWS) نیز با پراکنش حول مقدار بهینه یک، در تمامی شهرستانها حفظ شد و یا بهبود یافت. از نظر اقتصادی، در سناریوهای با آزادی بیشتر، سود خالص اقتصادی نسبت به وضعیت پایه به‌طور نسبی پایدار باقی ماند. نتیجه‌گیری: یافته‌ها، بر کارآمدی یک رویکرد تلفیقی مبتنی بر ردپای آب و بهینه‌سازی چندهدفه الگوی کشت تأکید دارد.