این پژوهش با هدف ارزیابی جامع صفات مورفوبیومتری، مورفواناتومی، فیزیولوژیک و فیتوشیمیایی بذر و شناسایی مهم‌ترین شاخص‌های مؤثر در کیفیت بذر و توان استقرار اولیه ارقام گندم دیم استان مرکزی انجام شد. آزمایش‌ها در شرایط آزمایشگاهی و در قالب طرح کاملاً تصادفی اجرا گردید. شاخص‌های جوانه‌زنی شامل درصد و سرعت جوانه‌زنی، بنیه گیاهچه، طول و وزن تر و خشک اندام‌های هوایی و ریشه اندازه‌گیری شد. همچنین ترکیبات فیتوشیمیایی بذر شامل نشاسته کل، آمیلوپکتین، آمیلوز و فلاونوئیدها مورد سنجش قرار گرفت. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از روش‌های آماری چندمتغیره و تحلیل مؤلفه‌های اصلی (PCA) انجام شد.نتایج نشان داد بین ارقام از نظر کلیه صفات اختلاف معنی‌داری وجود دارد. ارقام دارای درصد و سرعت جوانه‌زنی بالاتر، رشد اولیه قوی‌تر، توسعه بهتر سیستم ریشه‌ای و تجمع ماده خشک بیشتری نشان دادند. میزان آمیلوپکتین با شاخص‌های فیزیولوژیک همبستگی مثبت و معنی‌داری داشته و نقش مهمی در تأمین انرژی مراحل اولیه رشد ایفا نمود. تحلیل مؤلفه‌های اصلی شش مؤلفه را استخراج کرد که بیش از 91 درصد واریانس کل داده‌ها را تبیین نمودند؛ به‌طوری‌که مؤلفه‌های مرتبط با رشد گیاهچه، شاخص‌های جوانه‌زنی و ویژگی‌های مورفولوژیک بذر مهم‌ترین عوامل تمایز ارقام بودند. به‌طور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد استفاده همزمان از شاخص‌های فیزیولوژیک، مورفولوژیک و فیتوشیمیایی، رویکردی کارآمد برای ارزیابی کیفیت بذر و انتخاب ارقام متحمل و برتر گندم دیم در شرایطاقلیم نیمه‌خشک استان مرکزی فراهم می‌آورد و می‌تواند در برنامه‌های اصلاح نباتات و افزایش پایداری تولید نقش مؤثری ایفا کند.
