نقد روانشناختی شخصیت در آثار ادبی، یکی از رویکردهای مؤثر در تحلیل لایههای پنهان متن و کشف پیوند ادبیات با علوم انسانی است. این پژوهش با هدف بررسی تطبیقی مؤلفههای خودشکوفایی در دو رمان خانه ادریسیها از غزاله علیزاده و کوچه مدق از نجیب محفوظ بر اساس نظریه سلسله مراتب نیازهای آبراهام مزلو انجام شده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی است و شخصیتهای دو رمان در چهار محور اصلی آگاهی و درک واقعیت، استقلال و مقاومت در برابر فرهنگپذیری، تعهد و مسئولیتپذیری و خلاقیت و معناگرایی بررسی و تطبیق داده شدهاند. یافتههای پژوهش نشان میدهد اگرچه هیچیک از شخصیتها به خودشکوفایی کامل دست نمییابند، شوکت و لقا در خانه ادریسیها، و عباس حلو و عارف در کوچه مدق، واجد شاخصههایی از این ویژگیها هستند. تفاوت در بسترهای اجتماعی دو رمان سبب شده است خودشکوفایی در خانه ادریسیها با آرمانخواهی و مبارزه طبقاتی پیوند خورد و در کوچه مدق در کشاکش سنت و مدرنیته تحمیلی غرب شکل گیرد. نتیجه آنکه هر دو نویسنده در بحرانهای اجتماعی، انسانهایی را به تصویر میکشند که برای اصالت و معنابخشیدن به خود و جامعه میکوشند، اما جامعه بحرانزده مجال چندانی برای شکوفایی کامل آنان فراهم نمیکند.
