مطالعات شرقشناسی درباره اسلام، بهویژه در حوزه تاریخ صدر اسلام، همواره نقشی اثرگذار در شکلدهی به فهم غرب از این دین و تمدن آن داشته است. در این میان، آثار برنارد لوئیس بهعنوان یکی از برجستهترین شرقشناسان معاصر، جایگاهی محوری در تاریخنگاری غربی اسلام یافته و همزمان با استقبال گسترده، با نقدهای جدی علمی و روششناختی نیز مواجه شده است. از این رو مساله اصل این پژوهش این است که دیدگاههای برنارد لوئیس درباره تاریخ صدر اسلام، بهویژه در زمینه خلافت، فتوحات و بحرانهای داخلی، تحولات اولیه اسلام را چگونه تبیین میکند؟ یافتههای این پژوهش نشان میدهد که رویکرد برنارد لوئیس به تاریخ صدر اسلام، خلافت، فتوحات و بحرانهای سیاسی اجتماعی اولیه، عمدتاً بر چارچوبهای مفهومی مدرن غربی و تحلیلهای سیاسی ساختاری استوار است. لوئیس با تأکید بر مفاهیمی چون قدرت، نهادسازی، رقابتهای قبیلهای و عملگر ایی سیاسی، کوشیده است تحولات نخستین جامعه اسلامی را در قالب الگوهای تاریخنگاری سکولار تبیین کند. این رویکرد، اگرچه در روشنسازی برخی ابعاد سیاسی، اجتماعی و نهادی صدر اسلام، از جمله شکلگیری خلافت، بحران جانشینی پیامبر، تحولات قدرت در دوره خلفای راشدین و گذار خلافت به سلطنت اموی، دارای ارزش تحلیلی است، اما به دلیل گرایش تقلیلگرایانه، از درک عمیق لایههای دینی، الهیاتی و معنوی اسلام اولیه بازمیماند. بررسی تطبیقی آثار لوئیس با منابع اسلامی و پژوهشهای معاصر نشان میدهد که او مفاهیم بنیادینی چون خلافت، امامت، بیعت، نص و عدالت را عمدتاً در سطح کارکرد سیاسی تحلیل کرده و بار معرفتی، اخلاقی و الهیاتی آنها را نادیده گرفته است. همچنین تحلیل وی از فتوحات اسلامی، با تمرکز بر منطق قدرت و ساختارهای سیاسی، نقش باورهای دینی، انگیزههای ایمانی و زمینههای فرهنگی را کمرنگ میسازد. پژوهش حاضر نشان میدهد که نقدهای اندیشمندانی چون ادوارد سعید و نیز محققان مسلمان، بر ضرورت بازنگری در روشها و چارچوبهای شرقشناسانه تأکید دارند و خواهان رویکردی چندبعدی، بومیمحور و میانرشتهای در مطالعات اسلامی هستند. روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی تحلیلی و مبتنی بر تحلیل انتقادی متون است. دادهها از طریق مطالعه آثار اصلی برنارد لوئیس، منابع معتبر اسلامی و پژوهشهای معاصر گردآوری شده و با رویکرد تطبیقی و تحلیلی مورد بررسی قرار گرفتهاند.
