ماوراءالنّهر یکی از مهمترین مراکز سفالگری جهان اسلام در شرق ایران بوده است. بررسی آثار نشان میدهد که سفالینههای این ناحیه از تنوع موضوعی، محتوایی و تزیینی قابل توجهی برخوردارند. پژوهش حاضر با تکیه بر روش تحلیلمحتوا میکوشد تا به این پرسشها پاسخ دهد که نقوش تزئینی سفالینههای ماوراءالنهر چه مضامینی را به نمایش میگذارند؟ تنوع مضامین در سفالینههای مناطق مختلف سمرقند، چاچ و نیشابور چگونه بوده است؟ یافتهها حاکیست که در نواحی نیشابور، سمرقند و چاچ انعکاس عقاید اسلامی بهصورت خوشنویسی بر آثار سفالی قابل رویت است، در کاربرد نقوش انسانی و جانوری، جو اعتقادی جامعه و سلیقه مشتری همطراز با اعتقادات اسلامی و ادیان دیگر مزین کننده آثار بوده است. بهطوریکه شیوه تصویرگری سفال نیشابور با محوریت دیناسلام در منطقه، نسبت به دو مرکز دیگر، به روش تجریدی، هنر قبل از اسلام را تداعی مینماید. از طرفی در آثار سمرقند و چاچ بهدلیل حضور ادیان دیگر در کنار دیناسلام، به مضامین واقعی و رویدادهای روزمره توجه شده است. البته باتوجه به سفارش دهندگانی که اغلب مسیحی بودهاند، نقش انسان و جانوران بطور محدود، بهصورت واقعگرایانه ترسیم میشده است. لذا اینگونه برداشت میشود که در تمام منطقه جو اعتقادی جامعه عامل بکاگیری این سبک طراحی و مضامین برای تزیین سفالینهها بوده است. در این زمینه بخش عمده اطلاعات این پژوهش را سفالهای لعابدار سمرقند، چاچ و نیشابور موجود در موزههای ازبکستان و ایران تشکیل میدهد. شیوه گردآوری مطالب و تصاویر این پژوهش بهصورت کتابخانهای و آثار قابل دسترس موزهها بوده است.
