تحولات بصره و کوفه در صدر اسلام، یکی از مهم‌ترین ابعاد شکل‌گیری ساختار سیاسی، اجتماعی و اداری حکومت اسلامی اولیه را نمایان می‌سازد. این دو شهر در دوران خلفای راشدین و سپس در عصر اموی، نه تنها مراکز نظامی و اقتصادی، بلکه کانون‌های اصلی مدیریت سیاسی، سازمان‌دهی فتوحات و تثبیت اقتدار خلافت بودند. بررسی روند شکل‌گیری و توسعه این دو شهر، شناخت دقیق‌تر سازوکارهای اداری، حکومت‌ی، مدیریت اجتماعی و تحول ساختار حکمرانی در جهان اسلام اولیه مساله اصلی این پژوهش می باشد. از این رو سوال اصلی بر این مبنا است که اداره بصره و کوفه در دوران خلفای راشدین و امویان بر چه ساختارها و سازوکارهایی استوار بوده است؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بصره و کوفه بر پایه نیازهای استراتژیک خلافت اسلامی برای کنترل سرزمین‌های فتح‌شده، سامان‌دهی نیروهای نظامی، مدیریت مالیات‌ها و تأمین امنیت مسیرهای تجاری و نظامی شکل گرفتند. بصره به دلیل موقعیت جغرافیایی خود، به مرکز تجارت دریایی، پشتیبانی لجستیکی و تأمین منابع مالی خلافت تبدیل شد، در حالی که کوفه بیشتر کارکرد سیاسی، نظامی و قبیله‌ای داشت و به محور تعاملات قدرت در عراق بدل گردید.
