رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران در سخنرانی نوروزی1401 بیان نمودند: «یکی از مشکلات کشور کاهش بهره وری است؛ یعنی به تناسب آن مقداری که هزینه مصرف می کنیم، از این هزینه مان بهره برداری نمی کنیم». بهره وری یکی از شاخص های مهم اقتصاد در سطح کلان و بخش های اقتصادی به شمار می رود. این شاخص، معیار مناسبی برای ارزیابی عملکرد بنگاه ها، سازمان ها و کل اقتصاد، همچنین تعیین میزان موفقیت آنها در دستیابی به اهداف تعیین شده است. بهره وری، استفاده موثر و بهینه از زمان و ارزش حاصل ازسرمایه، عمر، فکر، اندیشه و توان ها واستعدادها در یک واحد زمان و استفاده مطلوب از همه لحظات است و به این لحاظ معیار کلیدی برای ارزیابی عملکرد کارکنان یک سازمان به شمار می رود. بهره وری و کیفیت در واقع دو روی یک سکه اند و مفهوم آن ها محدود به تولید کالای کارخانه ای نیست، بلکه در مفهومی وسیع تر، کلیه فعالیت های هر شاغلی در هر مؤسسه و سازمانی را در بر می گیرد. جمهوری اسلامی ایران در طول چند دهه ی اخیر شاهد تغییرات قابل توجه و شگرف در عرصه های مختلف بوده است، این تغییرات از جهت گستردگی، پیچیدگی، شدت و سرعت در عصر انفجار اطلاعات، ضمن فشار فزاینده بر دولت ها، انتظار بیشتری نسبت به ارتقاء بهره وری سازمان های دولتی در بین عموم به وجود آورده است. بهره وری مفهومی کلی است که ارتقا آن به عنوان ضرورتی مهم همواره مدنظر سیاستمداران، اقتصاددانان و دولتمردان بوده و مدیریت آن از طریق اندازه گیری، اجراء، ارزیابی و اصلاح صورت می گیرد. بهره وری سازمانهای دولتی هر کشور، یکی از مهمترین مؤلفه های توسعه آن کشور محسوب می شود. بهره وری بخش دولتی که حساس بودن و پاسخگو بودن نسبت به نیازها و خواسته های مشتریان با صرف بهینه بودن منابع است، منافع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی زیادی را برای مردم و دولت به ارمغان می آورد. در اقتصاد ایران به دلیل ضعف نظام آماری به سنجش و تحلیل بهره وری برخی از بخش های اقتصادی از جمله بخش خدمات کمتر توجه شده است در حالی که بخش خدمات حدود 52 درصد تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل می دهد. به رغم این که در مطالعات و برنامه ریزی های بخشی و کلان اقتصادی، موضوع اندازه گیری بهره وری مرسوم است، ولی دربیشتر موارد با محدودیت های فراوانی از جمله فقدان روش کارآمد، شاخص های متناسب، آمار و اطلاعات، و تفصیلی نبودن محاسبات برای زیربخش ها، مواجه است. لزوم توجه به بهره وری از موضوعات مهمی به شمار می آید که در بندهای 12، 17، 25، و 26 سیاست های کلی ابلاغی از جانب مقام معظم رهبری بر آن تأکید شده و در بسیاری از قوانین و مقررات به آن اشاره شده است. از جمله در ماده 3، 4، و 5 قانون برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به رشد هشت درصدی اقتصاد از محل ارتقای بهره وری کل عوامل تولید و اجرائی نمودن چرخه مدیریت بهره وری اشاره شده است. همچنین برنامه مدیریت بهره وری نظام اداری و اجرایی کشور در قالب برنامه جامع اصلاح نظام اداری در سال 97 توسط رئیس جمهور ابلاغ شده است. سنجش بهره وری باعث بهبود عملکرد سازمان های دولتی و درنهایت بهبود بودجه بندی می شود. با توجه به آثار مثبت سنجش بهره روی در بخش دولتی و نقش عمده آن در بهبود بهره وری کلی کشور، ضرورت وجود یک سیستم اندازه گیری بهره وری در سازمان های دولتی ایران اجتناب ناپذیراست که ضرورت آن در استان مرکزی احساس می شود. استان مرکزی از استان هایی است که نقش و جایگاه خدمات دستگاه های اجرایی آن در ساختار اشتغال و تولید باید مورد توجه جدی قرار گیرد و این بخش متناسب با سایر بخش ها رشد نموده و نیازهای آن ها را برآورده سازد. استان مرکزی دارای ظرفیت های تولیدی ویژه ای است که آن را در سطح کشور برجسته ساخته است. این ظرفیت ها در عرصه های مختلف زراعی، باغی، پرورش دام و طیور تا تولیدات صنعتی متنوع و گاه بی رقیب نمود پیدا کرده است. در دهه های اخیر حضور این فعالیت ها در استان موجب شده است که همه توجهات کارشناسان، برنامه ریزان و تصمیم گیران متوجه این فعالیت ها شده و تحلیل ها روی آنها متمرکز گردد. در نتیجه بقیه فعالیت های اقتصادی و اجتماعی تحت الشعاع قرار گرفته و تناسب فعالیت های استان در ابهام قرار دارد. بعضی از خدمات دولتی نوعاً با توجه به الزامات و ملاحظات غیر اقتصادی فعالیت می کنند و لزوم توجه به بهبود بهره وری در آن ها به شدت احساس می شود. بهره وری خدمات دستگاه های اجرایی استان، نیازمند اصلاحات جدی است تا بتواند به نیازهای جامعه از جمله کاهش زمان ارائه خدمات، کاهش هزینه های ارائه خدمت، و افزایش کیفیت خدمات پاسخ دهد. بنابراین سؤالاتی مطرح می شوند از جمله آن که برای اندازه گیری میزان بهره وری خدمات دستگاه های اجرایی از چه الگویی باید پیروی کرد؟ شاخص های سنجش بهره وری خدمات دستگاه های اجرایی کدام اند؟ و به چه طریق می توان بهره وری دستگاه های اجرایی را با استفاده از امکانات موجود ارتقاء داد؟ پژوهش حاضر با هدف پاسخگویی به سؤالات فوق در پهنای دستگاه های اجرایی استان مرکزی و به صورت مطالعه موردی اداره کل کار، تعاون و رفاه اجتماعی به عنوان دستگاه منتخب (با توجه به گستردگی مجموعه، خدمات مشخص، و مدیریت راغب)، انجام می شود و با توجه به اینکه تا کنون چنین پژوهشی در سطح کشور انجام نشده است، نتایج حاصل از آن در استان مرکزی می تواند به عنوان استان پایلوت در سطح کشور مورد استفاده قرار گیرد. بدیهی است نتایج حاصل از این پژوهش می تواند کاربردهای مفیدی در اختیار قرار دهد چرا که سنجش بهره وری در سطح سازمان می تواند برنامه ریزی های راهبردی و عملیاتی، تخصیص بودجه و منابع سازمانی و مشخص کردن انتظارات ارباب رجوع را بهبود بخشد. از سوی دیگر تعیین میزان بهره وری فرصت های بهبود و فعالیت هایی که نیاز به بازنگری دارند، مقایسه افراد، واحدها، سازمان ها و صنایع به منظور کمک به تصمیم گیری های مدیریتی و مقایسه عملکرد سازمان با استانداردهای داخلی را ممکن می سازد. در واقع تعیین بهره وری ابزاری جهت خود ارزیابی سازمان های دولتی و راهنمایی جهت تداوم یا توقف برنامه های سازمانی و مبنایی برای تعیین حقوق و دستمزد به شمار می رود. در مجموع به نظر می رسد بهبود بهره وری کارکنان در سازمان ها موجب استفاده بهینه از منابع، تقلیل هزینه ها، بهبود کیفیت، ارتقاء رضایت ارباب رجوع، دلپذیری محیط کار و افزایش انگیزه و علاقه کارکنان به کار بوده و در نهایت موجب رشد و توسعه سازمان خواهد شد.
